Sở thích, động lực và nỗi sợ

1. Thích, giỏi và có ích. Một hướng đi bền thường nằm ở chỗ giao nhau của ba vòng: điều mình thích, điều mình giỏi (hoặc có thể giỏi) và điều người khác cần, sẵn sàng trả tiền. Chỉ thích mà không giỏi thì khó đi xa; giỏi mà không thích thì dễ kiệt sức; thích và giỏi mà không ai cần thì khó sống bằng nó.

2. Đam mê thường đến sau, không đến trước. Ít ai biết ngay mình đam mê gì. Đam mê thường lớn dần khi mình làm một việc đủ lâu để bắt đầu giỏi và thấy việc đó có ý nghĩa. Vì vậy đừng chờ tìm được đam mê mới bắt đầu; hãy thử nhiều việc nhỏ và để ý việc nào khiến mình muốn quay lại.

3. Động lực bên trong và bên ngoài.

• Bên ngoài: điểm số, tiền, lời khen, tránh bị phạt. Có tác dụng nhanh nhưng dễ tắt khi phần thưởng mất.
• Bên trong: làm vì thấy thú vị, có ý nghĩa, muốn giỏi lên. Bền hơn, giúp mình kiên trì khi khó.

4. Ba nhu cầu nuôi động lực. Theo thuyết Tự quyết (Deci và Ryan), con người có động lực bền khi được đáp ứng 3 nhu cầu: tự chủ (mình được chọn), năng lực (mình thấy tiến bộ), kết nối (mình thuộc về một nhóm). Mất động lực học thường do thiếu một trong ba: bị ép học, học mãi không thấy tiến bộ, hoặc học một mình quá lâu.

5. Nỗi sợ là gì. Nỗi sợ là phản ứng bảo vệ của não trước điều có vẻ nguy hiểm, kể cả nguy hiểm về mặt xã hội như bị chê, bị từ chối, thất bại trước người khác. Né tránh làm mình dễ chịu ngay lúc đó nhưng khiến nỗi sợ lớn thêm.

6. Thang nỗi sợ. Chia điều mình sợ thành 5–8 bậc từ dễ đến khó. Ví dụ sợ phát biểu: hỏi 1 câu với bạn bên cạnh → hỏi giảng viên sau giờ → giơ tay hỏi 1 câu ngắn trong lớp → trình bày 1 phút trong nhóm → thuyết trình trước lớp. Làm bậc dễ nhất nhiều lần đến khi thấy bình thường rồi mới lên bậc tiếp theo.